Ana YazarSalih ÜLEV13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-0653-6821

1967 yılından bu yana Batı Şeria ve Gazze’deki Filistin ekonomisi, İsrail’in uyguladığı işgal politikaları nedeniyle İsrail ekonomisine bağımlı hale gelmiştir. Bu süreçte, çeşitli İsrail hükümetleri Filistin ekonomisine yönelik baskıcı ve sınırlandırıcı politikalar izlemeye devam etmiştir. Batı Şeria ve Gazze bölgelerini, kendi ürün ve hizmetleri için bir pazar olarak değerlendirmiş, böylece Filistin’in ekonomik yapısının İsrail’e bağlı kalması hedeflenmiştir. Böylece dış ticaret faaliyetleri İsrail’in denetimi altında gerçekleştirilmektedir. İsrail’in uyguladığı teknik standartlar geçerli olmakta ve bu durum, bazı Filistinli firmalar açısından ek maliyetlere yol açabilmektedir (World Bank, 2023; T.C. Ticaret Bakanlığı, 2024).Filistin topraklarında ticari ürünlerin dağıtım altyapısı tam anlamıyla gelişmiş olmasa da bir ürünün ülkeye girişine izin verildikten sonra nihai tüketiciye ulaşmasında önemli bir engel bulunmamaktadır. Siyasi koşulların yanı sıra şehirler arası mesafelerin kısa olması ve Filistin Devleti’nin fiili kontrolündeki bölgelerin yüzölçümünün küçük olması, üretici ve toptancı firmaların karayolu aracılığıyla perakende müşterilere ulaşmasını kolaylaştırmaktadır. Bu durum, iç dağıtım sürecinde göreli bir avantaj sağlamaktadır. Öte yandan, Filistin’de birçok sanayi dalında yeterli ham maddenin bulunmaması ve çeşitli ürünlerin yerel olarak üretilememesi, yerel üreticileri ve tüccarları dış pazarlara yönelmeye mecbur bırakmaktadır. Bu nedenle hem ham madde temini hem de nihai ürünlerin tedariği büyük ölçüde ithalata dayanmaktadır. İthalata bağımlı olma durumu, Filistinli tüketicilerin tercihlerini ve piyasa dinamiklerini doğrudan etkilemektedir. Tüketici alışkanlıklarının şekillenmesinde dış pazarlardan gelen ürünler önemli bir rol oynamaktadır (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2025).Filistin’de ticari ürünlerin satış sürecinde, firmaların genellikle küçük ölçekli olması nedeniyle üretici veya toptancı firmalar, perakendecilerle çoğunlukla açık hesap ya da vadeli çek usulüyle çalışmaktadır. Bu durum, piyasa yapısında güven ilişkisine dayalı bir ticaret biçiminin yaygınlaşmasına yol açmıştır. Öte yandan, Filistin ekonomisinin İsrail’e olan yapısal bağımlılığı, İsrail’in çıkardığı siyasi krizlerin ekonomik etkilerini de beraberinde getirmektedir. Özellikle, İsrail’in Filistin’e aktarması gereken mali kaynaklarda yaşanan gecikmeler ile uluslararası finansal yardımların azalması, ülkede zaman zaman parasal ve finansal dar boğazların oluşmasına neden olmakta ve ticari faaliyetleri olumsuz etkilemektedir. Buna ek olarak, Batı Şeria’daki şehirler arası ulaşım ağının kontrolü büyük ölçüde İsrail’in elindedir. İsrail makamları tarafından uygulanan yol kapatma veya geçiş kısıtlamaları, özellikle toptancıların mallarını farklı bölgelere ulaştırmasını güçleştirmekte; ürünlerin zamanında teslim edilmesini engelleyerek ticaretin akışını sekteye uğratmaktadır. Bu tür uygulamalar, hem mal tedariğinde gecikmelere neden olmakta hem de piyasada istikrarsızlığa yol açmaktadır (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2025).Filistin ekonomisi açısından başlıca gelir kaynaklarından biri tarımdır. Filistin’in toplam ihracatının yarısından fazlası tarım ürünlerine dayanmaktadır. Ülkede en çok ihraç edilen ürünler arasında hurma, incir, zeytinyağı, tıbbi ve aromatik bitkiler ile kesme çiçekler öne çıkmaktadır. Tarımsal üretim, özellikle dış pazarlara yönelik önemli bir ekonomik faaliyet alanı oluşturmaktadır. Buna karşılık, hayvancılık sektörü Filistin’de ekonomik olarak sınırlı bir rol oynamaktadır. Bu durumun başlıca nedenlerinden biri, İsrail’in uyguladığı kısıtlamalardır. Ülkede yetiştirilen küçük ve büyükbaş hayvan sayısı oldukça düşüktür. Mevcut üretim, iç tüketim ihtiyacını karşılayamamaktadır. Özellikle büyükbaş hayvanlar büyük ölçüde İsrailli üreticilerden temin edilmektedir (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2025; Trademap, 2025; World Bank, 2023).Sanayi sektörü, tarım sektöründen sonra Filistin ekonomisinin temel yapı taşlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Ayakkabı, deri, tekstil, gıda ve ilaç gibi çeşitli alanlarda sanayinin gelişmesi, ülkenin ekonomik kalkınmasını olumlu etkilemektedir. Bu sanayi kolları hem istihdam yaratmakta hem de iç ve dış pazarlara yönelik üretim kapasitesini artırarak ekonomik büyümeye katkı sağlamaktadır. Sanayi sektörünün gelişimini destekleyen bir diğer önemli unsur ise organize sanayi bölgelerinin kurulmasıdır. Bu kapsamda kurulan başlıca sanayi alanları arasında Cenin Sanayi Bölgesi, Eriha Sanayi ve Tarım Kompleksi, Beytüllahim Sanayi Bölgesi ve Gazze Sanayi Bölgesi yer almaktadır ( Hushaysh, 2025).Hizmetler sektöründe turizm ön plana çıkmaktadır. Filistin toprakları, sahip olduğu kültürel, dini ve coğrafi zenginlikler sayesinde önemli bir turizm potansiyeline sahiptir. Üç semavi din açısından kutsal kabul edilen birçok yapının bu coğrafyada bulunması, Filistin’in tarihsel ve dini turizm açısından cazibesini artırmaktadır. Ayrıca, Ürdün Vadisi’ne ve Ölü Deniz’e yakınlığı ile tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olması, arkeolojik ve doğal turizm açısından da dikkat çekici unsurlar sunmaktadır. Ancak İsrail’in keyfi uygulamaları ve saldırıları turizm sektörünü olumsuz etkilemektedir (UNDP, 2017).Madencilik sektöründe fosfat, yemek tuzu, ölü deniz tuzları ticari değeri olan ürünler olarak dikkat çekmektedir. Ancak fosfat kaynaklarının işletilmesi büyük ölçüde İsrail’in denetimindedir. Yemek tuzu, Akdeniz ve Ölü Deniz’deki tuzlu suyun buharlaştırılması yoluyla elde edilmektedir. Bu yöntem, Filistin’de tuz üretiminin temelini oluşturmaktadır. Öte yandan, yapı taşı da ülkede önemlidir. Filistin dağlarının büyük bir bölümünü kaplayan tortul kireç taşı, yerel halk tarafından ev yapımında yaygın şekilde kullanılmakta, aynı zamanda ihracata yönelik de değerlendirilmektedir. “Kudüs Taşı” olarak bilinen bu doğal taş, Filistin’in önemli ihraç ürünlerinden biridir. Dünyanın en büyük taş işleme tesislerinden biri el-Halil bölgesinde bulunmaktadır. Bunun yanı sıra Ölü Deniz, potasyum, sodyum, klor, brom, iyot, magnezyum ve lityum gibi değerli mineraller açısından oldukça zengindir. Bu mineraller, hem sanayi hem de sağlık sektörleri açısından yüksek ticari değere sahiptir ve bölgenin madencilik potansiyelini daha da artırmaktadır (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2025).Filistin’de enerji sektörü henüz gelişim aşamasında olup, mevcut elektrik altyapısı zayıf ve eski teknolojiye dayanmaktadır. Elektrik enerjisinde dışa bağımlılık oranı yaklaşık yüzde 95 seviyesindedir. Filistin, elektrik ihtiyacının büyük kısmını İsrail, Ürdün ve Mısır’dan temin etmekte; mazot ve LPG gibi yakıtların tamamı ise sadece İsrail’den ithal edilmektedir. Gazze Şeridi’nde dizel yakıtla çalışan bir elektrik santrali ile güneş enerjisi santrali sayesinde sınırlı miktarda yerel enerji üretimi gerçekleştirilmektedir (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2025).Filistin’de henüz bağımsız bir ulusal para birimi bulunmamaktadır. Bölgenin İsrail ekonomisi ile bağı nedeniyle, en yaygın kullanılan para birimi İsrail şekelidir. Bunun yanı sıra, piyasada Ürdün dinarı, ABD doları ve avro gibi yabancı para birimleri de yaygın olarak kullanılmaktadır (Hamad, 2019).Filistin ekonomisi, üretim kapasitesinin sınırlı olması ve siyasi kısıtlamaları nedeniyle ithalata büyük ölçüde bağımlıdır. Filistin topraklarına giren ürünlerin çoğu İsrail üzerinden geldiğinden, ticaret süreci hem karmaşık hem de maliyetlidir. En çok ithal edilen ürünlerin başında demir-çelik, hububat, gıda ürünleri, makine ve mekanik cihazlar gelir. Filistin’in ithalatında İsrail açık ara en büyük tedarikçidir; onu Türkiye, Çin ve bazı Avrupa ülkeleri takip etmektedir. Özellikle enerji kaynaklarının neredeyse tamamı dışarıdan temin edildiğinden, enerji ithalatı Filistin ekonomisinde ciddi bir mali yük oluşturmaktadır (Trademap, 2025).İhracat açısından bakıldığında, Filistin’in dış ticaretinde en çok öne çıkan ürünler tarım ve geleneksel el işçiliğiyle üretilen mallardır. Meyve ve kuruyemişler, zeytinyağı, hurma, sabun, taş/alçı malzemelerinden üretilmiş eşyalar ihracatın önemli kalemlerini oluşturur. İhraç edilen ürünlerin büyük bölümü yine İsrail’e gönderilirken, Ürdün, Körfez ülkeleri ve sınırlı ölçüde Avrupa da Filistin ürünlerinin ulaştığı diğer pazarlardır. Ancak üretimin büyük bölümü küçük ölçekli işletmelere dayandığı için ihracat hacmi düşüktür (Trading Economics, 2025).Filistin hem ithalat hem de ihracat süreçlerinde ciddi yapısal sorunlarla karşı karşıyadır. İhracatta lojistik altyapının yetersizliği, dış pazarlara erişimin sınırlılığı ve İsrail’in uyguladığı kontrol ve kısıtlamalar, üreticilerin rekabet gücünü azaltmaktadır. İthalatta ise gümrüklerin kontrolünün İsrail’in elinde olması, maliyetleri artırmakta ve arz sürekliliğini tehdit etmektedir. Bu nedenle Filistin’in dış ticaret yapısı, siyasi gelişmelerden doğrudan etkilenen kırılgan bir yapıya sahiptir.