Ana YazarNihat IŞIK13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-0054-5700

Ülkeler açısından büyük bir öneme sahip olan tarım sektörünün en temel işlevi, nüfusun beslenmesi ve gıda arzının güvenliği noktasında ortaya çıkmaktadır. Bunun yanı sıra özellikle gelişmekte olan ülkelerde istihdamın önemli bir kaynağını tarım sektörü oluşturmaktadır. Başta sanayi olmak üzere diğer sektörlere de ciddi katkılar sunan tarım sektörü, bu yönüyle ülkenin makro politikaları üzerinde de belirleyici bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Tarımsal üretimde; toprak, su ve biyolojik kaynaklarla birlikte tarımsal girdiler kullanılmakta ve bunun sonucunda, bitkisel ve hayvansal alan başta olmak üzere birçok ürün üretilmektedir. İnsanların temel geçim kaynağı olma misyonunu Sanayi Devrimi’ne kadar sürdüren tarım sektörü günümüzde teknolojik gelişmelerin de katkısıyla stratejik bir sektör haline gelmiştir (Demir vd., 2023: 63).Batı Şeria ve Gazze Şeridi’nden oluşan Filistin’deki toplam nüfus 5,5 milyon iken, bunun 3,3 milyonu Batı Şeria’da, 2,2 milyonu ise Gazze Şeridi’nde yaşamaktadır. 2023 Temmuz-Eylül dönemi üçüncü çeyrekte işsizlik oranı Batı Şeria’da yüzde 12,9, Gazze Şeridi’nde yüzde 45,3’tür (Uzuntaş vd., 2024: 14, 21). Filistin’de Batı Şeria 5.880 km², Gazze Şeridi ise 365 km² yüzölçümüne sahiptir ve mevcut arazinin yaklaşık üçte biri ekilebilir durumdadır. Bu arazinin yaklaşık yüzde 91’i Batı Şeria’da, yüzde 9’u ise Gazze Şeridi’nde bulunmaktadır. Diğer taraftan, ülkedeki ekilebilir arazinin yüzde 81’i yağmur suyuyla beslenirken, sadece yüzde 19’unda sulu tarım yapılabilmektedir. Ülkede 62.100 hektar alan otlaklardan oluşurken, 9.400 hektar alan ise ormanlıktır. Yer altı suyu Filistinliler için temel su kaynağı konumundadır ve su kaynaklarının yüzde 90’ından fazlasını oluşturmaktadır. Ülkenin; Batı Akarsu, Kuzey-Doğu Akarsu, Batı Şeria için Doğu Aküfer ve Gazze Kıyı Havzası olmak üzere dört ana havzası bulunmaktadır (Elayyan, 2019: i).1967’den beri İsrail işgali altındaki topraklarda su kaynakları büyük ölçüde İsrail’in kontrolünde bulunmaktadır. 1995 tarihliOslo II Anlaşması ile kurulan Ortak Su Komitesi (Joint Water Committee) görünüşte su yönetiminde Filistinlilere söz hakkı tanıyor gibi görünse de uygulamada İsrail tarafına veto hakkı vermektedir. Anlaşmanın 40. maddesi, Filistinlilerin kendi su projelerini geliştirme noktasında çok büyük bürokratik engellerin ortaya konulmasına zemin oluşturmuştur. Doğu Aküfer Havzasından çekilen suyun yaklaşık yüzde 90’ı hâlihazırda İsrail yerleşimcileri denilen gaspçılara ve İsrail iç kullanımına tahsis edilirken, Filistinliler ise maalesef oldukça az bir miktarından yararlanabilmektedir. Bu durum, “water apartheid” ya da “su ayrımcılığı” şeklinde kavramsallaştırılan uygulamalara örnek gösterilmiştir. Farklı nedenlerle günümüzde içme suyunun yüzde 97’sinin kullanılamaz hâle geldiği Gazze Şeridi için de buna benzer bir kontrol ve kısıtlama durumu vardır. Maalesef kirlilik ve tuzlanma tarımsal sulamayı olumsuz yönde etkilerken, işgalci İsrail’in; etnik temizlik, abluka ve soykırım politikaları hem gıda krizine hem de sağlık sisteminin çökmesine yol açmaktadır. Bu olumsuz koşullar neredeyse tarımın yapılamaz hale gelmesine neden olmakta ve Filistin halkı temel besin kaynaklarını dışardan sağlamak zorunda kalmaktadır (Rakipoğlu, 2025).Ekim 2023 öncesinde de Filistinlilerin sınır bölgelerindeki tarım arazilerine ulaşmasını engellemeye çalışan işgalci İsrail, Ekim 2023 ile birlikte de 180 bin dönümlük tarım arazisinin önemli bir kısmını yok etmiş ve yok etmeye devam etmektedir. İşgalci İsrail, sadece Gazze’de değil, bütün Filistin’de tarım alanlarının kullanımını ve Filistinlilerin yaşamlarını idâme için gerekli balıkçılık, hayvancılık gibi faaliyetlerini sürdürmelerini engellerken, Filistin’de bulunan tarım arazilerinin yaklaşık yüzde 45’ini oluşturan 10 milyon zeytin ağacının yüzde 8’ini son 20 yılda yok etmiştir (TİHEK, 2024: 93).Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Birleşmiş Milletler Uydu Merkezi (UNOSAT) tarafından Eylül 2024’te uydu verileri kullanılarak yapılan değerlendirmede, Mayıs 2024’teki yüzde 43,6 oranına kıyasla Gazze’deki tarım arazilerinin yüzde 67,6’sı (6.694 hektar), meyve bahçeleri ve diğer ağaçların yüzde 71,2’si, tarla bitkilerinin yüzde 67,1’i ve sebzelerin yüzde 58,5’i zarar görmüştür. Ayrıca toplam 1.188 tarım kuyusu (yüzde 52,5) ve 577,9 hektar sera (yüzde 44,3) ve tahminlere göre Vadi Gaza alanının yüzde 25-50’si; bölgenin yabani flora ve faunası, ekoturizm faaliyetleri ve besin döngüsü (karbon ve nitrojen gibi) gibi ekosistem unsurlarıyla birlikte tahrip olmuştur【1】 (Morrar, 2024: 115).Filistin ekonomisi için oldukça önemli bir yere sahip olan tarım sektörü; halkın beslenmesi, gıda güvenliği ve istihdam başta olmak üzere ekonomiye ciddi katkılar sağlamaktadır. Bununla birlikte tarım sektörünün; piyasa etkinliğinin düşüklüğü, altyapıda var olan eksiklikler, kaynak sınırlamaları ve siyasi kısıtlamalar gibi sorunlar nedeniyle arzu edilen gelişmeyi sağladığı söylenemez (Sadeh, 2025: 351). Filistin’de yetişen başlıca tarım ürünleri; zeytin, hurma, incir, üzüm, turunçgil, badem, buğday, soğan, patates, domates, salatalık, patlıcan ve kabak şeklindedir. Hayvancılık açısından ise; inek ve deve gibi büyükbaş, koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvan yetiştirilirken, aynı zamanda kümes hayvancılığı ve arıcılık faaliyeti de yapılmaktadır (Elayyan, 2019: 43-47).Filistin’de 2009/2010’da 111.310 olan tarımsal işletme sayısı 2020/2021’de 29.258 artışla 140.568’e ulaşmıştır. Bunların yüzde 82,4’ü Batı Şeria’da, yüzde 17,6’sı Gazze Şeridi’nde bulunmaktadır. En yaygın tarımsal işletme türü bitkisel işletmelerdir ve 103.143 işletme sayısıyla toplam tarımsal işletme sayısının yüzde 73,4’ünü teşkil etmektedir. 19.909 işletme ile hayvancılık işletmeleri yüzde 14,2’sini ve 17.516 işletme ile karma işletmeler ise yüzde 12,4’ünü oluşturmaktadır (PCBS, 2022: 6).Batı Şeria’da 2020 yılında tarım, avcılık, ormancılık ve balıkçılık alanında 15 yaş ve üzeri istihdam edilen kişilerin oranı yüzde 6,6 iken, 2024 yılına gelindiğinde bu oran yüzde 6,8 olmuştur (PCBS, 2025a: 34).Tarımın Filistin Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYİH)’sı içerisindeki payı yaklaşık yüzde 5,3 seviyesindedir ve bunun yüzde 6,1’i Batı Şeria, yüzde 4,4’ü ise Gazze Şeridi’ne aittir. 2015 yılı temel yıl olarak alındığında, Filistin ekonomisinde 2020 yılında tarımsal katma değer Batı Şeria’da 697, Gazze Şeridi’nde ise 305 milyon dolar olmak üzere toplamda yaklaşık 1 milyar dolar düzeyinde iken, soykırım sürecinde 2024 yılına gelindiğinde Batı Şeria’da 644, Gazze Şeridi’nde ise 16 milyon dolar ile toplamda 660 milyon dolar seviyesine gerilemiştir. Bu durum, Batı Şeria için 2020’den 2024’e yaklaşık yüzde 8’lik bir azalmaya işaret ederken, Gazze Şeridi’nde ise, rakamların gösterdiği gibi dramatik bir düşüşü yansıtmaktadır (PCBS, 2025b: 66, 67).