Ana YazarMuhammet Fatih CANBAZ13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0002-4711-3489

Filistin, uzun süredir İsrail işgali altında bulunan ve devlet egemenliğinden yoksun bir coğrafya olarak kendine özgün bir finansal yapı geliştirmek zorunda kalmıştır【1】. Bu yapı, klasik finansal sistem anlayışından önemli ölçüde farklıdır.Filistin finansal sisteminin temel düzenleyici kurumu, 1994 yılında kurulan Filistin Para Otoritesidir (Palestine Monetary Authority-PMA). Bağımsız bir kamu kurumu statüsünde faaliyet gösteren PMA, ulusal para birimi ihraç etme ve kapsamlı bir para politikası belirleme yetkilerine sahip değildir. Bu nedenle, klasik bir merkez bankasının yürüttüğü; para basımı, faiz oranı belirleme ve döviz kuru yönetimi gibi temel işlevleri doğrudan uygulayamamaktadır (PMA, 2025a). Bu sınırlılık, Filistin’in bağımsız bir para politikası geliştirmesini engellemekte ve ekonomik istikrar ile müdahale kapasitesini ciddi şekilde zayıflatmaktadır. Öte yandan, Filistin topraklarında geçmişte parasal egemenlik örneği bulunmaktadır. İngiltere’nin manda yönetimi altındaki dönemde, 1927’den 1947’ye kadar dolaşımda olan Filistin poundu ülkenin resmî para birimi olarak kullanılmıştır. Oslo Anlaşmaları sonrasında bu para biriminin yeniden ihdası yönünde planlar yapılmış olsa da dönemin ekonomik ve siyasi koşulları bu girişimlerin hayata geçirilmesini engellemiştir (Lauria, 2014). Para politikası ve para birimi rejimi açısından Filistin’de; İsrail şekeli (NIS), Ürdün dinarı (JOD) ve ABD doları (USD) olmak üzere üç farklı para birimi yasal olarak dolaşımdadır. Bu çoklu para kullanımı hem fiyat istikrarının sağlanmasını zorlaştırmakta hem de parasal egemenlik sorununu derinleştirmektedir (World Bank, 2023: 11–12). En yaygın kullanılan para birimi olan şekel, İsrail ekonomisine olan bağımlılığı artırmaktadır. Bunun yanında, Gazze Şeridi’nin Mısır sınırına yakın bölgelerinde Mısır lirası da sınırlı ölçüde kullanılmaktadır. Refah Sınır Kapısı üzerinden yapılan ticaret ve insani yardımlar nedeniyle dolaşıma girmiştir, ancak bu para birimi resmî olarak tanınmamaktadır. Daha çok yerel takas ve küçük çaplı alışveriş işlemlerinde kullanılmaktadır.Bankacılık sektörü Filistin finansal sisteminin en güçlü kurumsal ayağını oluşturur. 2024 itibarıyla Filistin’de faaliyet gösteren toplam 13 banka bulunmaktadır. Bunlar arasında ticari, İslami bankalar ile bazı bölgesel yabancı bankaların şubeleri yer almaktadır (PMA, 2025b). Sektörün aktif büyüklüğü 2023 yılı itibarıyla yaklaşık 22,8 milyar USD düzeyine ulaşmıştır (PMA, 2024: 63). Ancak, bankacılık sektörü İsrail bankalarına muhabirlik bağı ile bağlı olduğundan; sınır ötesi işlemler, uluslararası transferler ve SWIFT erişimi gibi alanlarda sürekli kısıtlamalara maruz kalmaktadır. PMA son yıllarda ulusal ödeme sistemlerini geliştirme yönünde dijital altyapı yatırımları yapmıştır. Ancak, İsrail’in altyapıya erişim üzerindeki müdahaleleri ve özellikle Gazze Şeridi’ne yönelik kısıtlamalar bu sistemlerin yaygınlaşmasını engellemektedir.Finansal kapsayıcılık açısından Filistin’de özellikle mikrofinans kuruluşları ve İslami finans modelleri öne çıkmaktadır. Mikrofinans sektörü; özellikle banka dışı nüfusa ulaşma kapasitesi nedeniyle kadınlar, girişimciler ve kırsal kesimdeki yoksul gruplar için alternatif finansman imkânı sunmaktadır. İslami mikrofinans uygulamaları, faizsiz kredi (karz-ı hasen), murabaha ve mudarebe gibi modeller aracılığıyla İslami kaideleri gözetmekte ve girişimcilerin desteklenmesine katkı sağlamaktadır. Ancak; sistemin sürdürülebilirliği konusunda eğitimli personel eksikliği, altyapı yetersizlikleri, fon kaynaklarına sınırlı erişim ve düzenleyici boşluklar ciddi sorunlar oluşturmaktadır (Rana vd., 2015: 10-11). Regülasyon ve denetim mekanizmaları PMA’nın gözetiminde çalışmakta; bankaların likidite düzeyleri, risk profilleri ve kredi hacimleri düzenli olarak denetlenmektedir. Ancak, uluslararası standartlara tam uyum sağlansa bile dış baskılar ve İsrail müdahaleleri bu mekanizmaların etkinliğini sınırlandırmaktadır.Filistin finansal sistemi doğrudan İsrail işgali nedeniyle kırılgandır. İsrail’in sıkça başvurduğu vergi gelirleri üzerindeki yasa dışı kesintiler ve alıkoyma uygulamaları【2】, Filistin Yönetimi'ni ciddi ve karmaşık bir mali krize sürüklemekte, bütçe açığını artırmakta ve finansal sistemi istikrarsızlaştırmaktadır. Bu durum hükümeti borç biriktirmeye zorlamakta ve kamu harcamalarının sürekliliğini zedelemektedir. Öte yandan, savaş ve abluka dönemlerinde finansal sistemin bazı bölgelerde, özellikle Gazze’de, neredeyse işlevsiz kaldığı ve ekonomik çöküşe sürüklendiği gözlemlenmektedir (PMA, 2024: 20-21; World Bank, 2023: 7-8).2023 yılının Ekim ayında başlayan【3】 ve uluslararası hukuk açısından soykırım suçu olan İsrail saldırıları, özellikle Gazze Şeridi’ndeki finansal sistemi büyük ölçüde çökertmiştir. Saldırılarda yüzlerce banka şubesi, ATM, finans kurumu ve altyapı unsuru ya doğrudan hedef alınmış ya da kullanılamaz hâle gelmiştir. Elektrik ve iletişim ağının yok edilmesi ödeme sistemlerini felç etmiş, banka şubelerinde çalışan onlarca kişi hayatını kaybetmiş ya da göç etmek zorunda kalmıştır. UN OCHA (2024) raporuna göre, elektrik ve iletişim ağlarının çökmesi, sağlık ve diğer kritik altyapılarla birlikte finansal sistemi de işlevsiz hâle getirmiştir. Ayrıca, The New Humanitarian’a (Rahimi & Abdulfattah, 2025) göre, Gazze’deki 94 ATM’den yalnızca 2–3’ü kısmen çalışır durumda kalmış, halk nakde erişebilmek için aracılara yüzde 20–40 oranında komisyon ödemek zorunda bırakılmıştır. PMA’nın raporlarına göre, sadece 2023’ün son çeyreğinde Gazze’deki finansal sistemin yüzde 95’i işlevsiz hâle gelmiştir. 2025 yılı itibarıyla Gazze’deki finansal sistemin çöküşü daha da derinleşmiştir. PMA tarafından yayımlanan son rapora göre, savaş öncesi 56 banka şubesinden yalnızca 4’ü yeniden faaliyete geçebilmiştir. 94 ATM’den yalnızca 3’ü kısmen çalışır durumdadır. Savaşın ilk aylarında yaklaşık 180 milyon dolar tutarındaki nakit varlık yağmalanmış, kalan fonlar ise erişilemez durumdadır【4】. Bu koşullar altında Filistin Para Otoritesi, IBURAQ adında yeni bir dijital ödeme sistemini devreye alarak halkı dijital çözümlere yönlendirmeye çalışmaktadır. Ancak; iletişim altyapısının yokluğu, elektrik kesintileri ve güvenlik riski bu sistemin yaygınlaşmasını zorlaştırmaktadır. Gazze’deki finansal yapı dışında, Batı Şeria’da da finans kurumları sürekli baskı, denetim, saldırı ve hesap dondurma gibi uygulamalara maruz kalmaktadır. Uluslararası yardımların ulaştırılmasında yaşanan zorluklar sistemin hem teknik hem de moral/motivasyon açısından çökmesine neden olmaktadır (MAS, 2020: 6,7).Sermaye piyasaları bakımından Filistin’de faaliyet gösteren Palestine Exchange (PEX), hisse senetleri ve menkul kıymet alım-satımının gerçekleştirildiği resmi piyasadır. Ancak, piyasa likiditesi düşüktür ve uluslararası yatırımcı erişimi sınırlıdır. Yatırımcı sayısı yüzde 15,8 oranında azalmış ve toplamda yaklaşık 70.000’dir. Bunların yalnızca yüzde 7’si yabancı yatırımcıdır ve çoğu Ürdün vatandaşlığına sahiptir. Sermaye piyasalarının gelişememesinde yine İsrail’in finansal kısıtlamaları ve bölgedeki belirsizlik temel etkenlerdir (PMA, 2024: 87).Filistin finansal sistemi önemli bir istihdam alanıdır. 2019 yılı itibarıyla dokuz mikrofinans kurumu yaklaşık 950 kişilik doğrudan istihdam sağlamış, bu çalışanların yüzde 44’ünü kadınlar oluşturmuştur (Sharakeh, 2019). Bankacılık ve finans sektörünün tüm bileşenleri birlikte ele alındığında, bu alandaki toplam istihdamın birkaç bini aştığı tahmin edilmektedir. Bu insan kaynağını besleyen üniversite bölümleri arasında Birzeit Üniversitesi ve An-Najah Ulusal Üniversitesi gibi kurumlar başta gelmektedir. Bu üniversitelerde bankacılık ve finans, İslami finans, ekonomi, muhasebe ve işletme gibi bölümler aracılığıyla finans sektörüne yönelik nitelikli mezunlar yetiştirilmektedir. Ancak son saldırılar bu kurumların eğitim faaliyetlerini de büyük ölçüde aksatmıştır【5】. Birçok akademisyen hayatını kaybetmiş, öğrenciler mülteci konumuna düşmüş veya eğitimlerini yarıda bırakmak zorunda kalmıştır. Bu durum Filistin’deki yükseköğretim sisteminin sürdürülebilirliğini tehdit etmektedir (Rabaia & Habash, 2024).Sonuç olarak, finansal sistem yalnızca teknik bir alan değil, aynı zamanda; bilgi, emek ve kurumsal hafıza ile ayakta duran bir yapıdır. Tüm bu yapısal zorluklar, dış müdahaleler ve fiziksel saldırılar göz önünde bulundurulduğunda, bu sistemin hedef alınması Filistin toplumunun geleceğini gasp etmeye yönelik daha büyük bir planın parçası olarak değerlendirilmelidir.